Bơm và bán cát cho ghe lớn ngay trên sông Đồng Nai. Ảnh: HỮU KHOA

Việc tận thu khai thác cát ở hầu khắp các dòng sông đã dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường và đời sống của người dân. Nếu không có được chiến lược “giải cứu” các dòng sông một cách đồng bộ, quy mô, cái giá phải trả sẽ là rất lớn. Hơn lúc nào hết, chúng ta cần đến sự chung sức vào cuộc từ cơ quan quản lý, chính quyền các cấp, nhà khoa học và chính người dân để lấy lại dòng chảy cho những dòng sông đang bị xâm hại.

SOS “sông chết”

Theo những kết quả khảo sát trên các dòng sông, cũng như tiến hành thí nghiệm trong phòng của các nhà khoa học thủy lợi về “động lực sông”, đã chỉ ra rằng, chính nhờ vào lượng bùn cát cuốn theo dòng nước, đã tạo nên lớp đáy sông (chất tạo lòng), và hình dạng sông. Chẳng hạn như sông Hồng có những đoạn rộng tới 2, 3 km, trong lúc sông Đà chỉ rộng vài trăm mét. Sự khác biệt đó chính là vì trên thượng lưu (thuộc địa phận của Trung Quốc), sông Hồng đã đi qua vùng đất đỏ, dễ bị rửa trôi, nên đã kéo theo rất nhiều phù sa và tạo nên một vùng đồng bằng rộng lớn ở gần biển. Còn sông Đà mang hình dạng sông miền núi, đi qua những vùng núi đá, nên lượng phù sa không đáng kể, và không thể tạo ra đồng bằng lớn. Sự tạo thành lòng sông bởi phù sa phải diễn ra hàng nghìn năm, cũng như quy luật bên lở, bên bồi của các dòng sông, mà ngày nay con người vẫn chưa thể giải thích được.

Vậy lượng bùn cát cần thiết để tạo lòng là bao nhiêu trong 1 m3 nước? Hoặc lưu lượng tạo lòng cần bao nhiêu m3/giây để dòng sông sống được? Con người ngày nay chưa thể tính chính xác được, mà chỉ có thể dự đoán. Bởi còn nhiều yếu tố tự nhiên làm tăng thêm cường độ xói lở nữa. Thí dụ, hình dạng sông là cong, tạo ra lực quán tính ly tâm. Dưới tác dụng của lực ly tâm, dòng chảy vòng sẽ hình thành: dòng chảy trên mặt hướng vào phía bờ lõm gây ra xói lở bờ, còn dòng chảy đáy sẽ hướng ngược lại từ phía bờ lõm sang phía bờ lồi và mang bùn cát xói lở được sang bồi lắng ở phía bờ lồi. Đối với đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) thì còn tác dụng của quy luật thủy triều lên xuống ngày hai lần hoặc một lần, tăng thêm cường độ của những dòng xoáy trong sông, nên càng gây xói lở mạnh. Như vậy, về bản chất khoa học, dòng chảy trong sông luôn gây xói lở bờ, cũng như đáy sông.

Nhưng điều cần nói ở đây, chính hoạt động khai thác cát bừa bãi của con người làm cho dòng chảy trong sông tăng thêm những dòng xoáy, tạo ra cường độ xói lở mạnh hơn. Điều này dẫn đến “sự chết” của những dòng sông và kéo theo đó là sự mất cân bằng sinh thái của những đồng bằng mà do các dòng sông đó nuôi dưỡng. Hiện nay đáy sông Hồng đã bị tụt xuống 2m, có nghĩa đồng bằng sông Hồng đang bị hạ thấp dần, bởi lượng nước ngầm sẽ tụt theo. Hậu quả nước biển sẽ xâm nhập vào nguồn nước ngầm của vùng đồng bằng, dẫn đến nguy cơ làm chết đi sự sống ở trên mặt đồng bằng. ĐBSCL cũng tương tự như vậy. Bán đảo Cà Mau, hằng năm đang tụt xuống 2 - 3 m, do hút nước ngầm bừa bãi. Bên cạnh đó, không thể dùng nước ngầm để canh tác bởi đã bị nhiễm mặn. Hậu quả này không thể sửa chữa được, như lịch sử từng ghi nhận những cuộc di cư lớn vì thiếu nước ngọt.

Cần đến gói giải pháp

Để xảy ra tình trạng khai thác cát trái phép và khai thác bừa bãi, thiếu tính toán là do vai trò quản lý của chính quyền địa phương các cấp còn lỏng lẻo, thậm chí bao che sai phạm, trong khi chế tài xử lý dù đã có lại chưa được sử dụng nghiêm minh. Một trong những lỗ hổng quản lý nằm ở việc đánh giá trữ lượng, giá trị cát rất “có vấn đề”. Trong nhiều vụ bị phát hiện, trữ lượng các đơn vị được khai thác theo giấy phép thường thấp hơn rất nhiều so với thực tế khai thác. Có đơn vị được cấp phép khai thác hơn 124.000m3 trong hai năm, nhưng chỉ trong chưa đầy ba tháng, lực lượng Công an làm rõ công ty này khai thác hơn 820.000m3, gấp hơn sáu lần so với giấy phép. Điều gì sẽ xảy ra nếu thời gian hoạt động nạo vét, khai thác cát núp dưới vỏ bọc “được cấp phép” kéo dài? Không chỉ lợi nhuận siêu khủng sẽ chảy vào túi ai đó, mà nguy hại hơn là hậu quả tàn phá không thể đo đếm đối với môi trường.

Để ngăn chặn hiện tượng này, chúng ta cần nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, phải siết chặt quản lý cát sỏi, nâng cao trách nhiệm các cấp. Theo đó, thống nhất tập trung quản lý vào đầu mối Bộ Xây dựng như Luật Xây dựng quy định. Tất cả các bộ, ngành có khối lượng xây dựng lớn, muốn có bến bãi tạm thời riêng để giảm chi phí, cần có sự thỏa thuận với Bộ Xây dựng. Riêng các địa phương cần có sự phân cấp của Bộ Xây dựng, trên cơ sở quy hoạch xây dựng, được Nhà nước cấp phép, để quản lý những bến bãi mang tính đặc thù địa phương (bến tạm, khối lượng nhỏ, khai thác lẻ, trong phạm vi một huyện, tỉnh). Giải pháp này nhằm tránh sự tự phát các bến bãi khai thác.

Mặt khác, cần tăng cường năng lực quản lý nguồn vào của vật liệu này đối với Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN-MT). Bộ tiến hành lập các bản đồ cho phép các bãi sông, lòng sông được khai thác. Tiếp theo cần có sự giám sát thực hiện khai thác. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc của các Sở TN-MT, Sở NN-PTNT, thông qua việc tổ chức kiểm tra các đội tàu thuyền hoạt động trong phạm vi của địa phương. Bên cạnh đó, nên có sự phân công giám sát của mặt trận, người dân đối với các điểm khai thác cát. Hằng năm chính quyền địa phương cần hướng dẫn người dân phát hiện những dấu vết của hiện tượng xói lở bờ (đất nứt, tường nghiêng) để kịp thời kiến nghị dừng khai thác cát. Hiện nay Bộ TN-MT đang tính toán đề xuất cấm khai thác cát tại các vùng sạt lở. Để làm được điều đó, các Sở TN-MT ở các tỉnh cần được tăng cường năng lực và điều kiện khảo sát đo đạc đánh giá sự diễn biến hằng năm của bờ sông.

Một điều mà cơ quan chức năng cũng như các doanh nghiệp cần tính đến là tìm ra những vật liệu khác thay thế cát như cát nhân tạo nghiền từ đá, cát nghiền, tro, vỉ, thạch cao... bảo đảm các công năng của cát. Kinh nghiệm từ nhiều nước trên thế giới cho thấy, ngay từ thập niên 70, họ đã bắt đầu sử dụng tro xỉ, tro trấu… làm vật liệu san lấp, bê-tông xi-măng xây dựng cảng.

Rõ ràng, việc quản lý chặt chẽ, phân cấp quản lý tài nguyên cát trên các dòng sông không thể chậm trễ hơn nữa. Cần sự nhập cuộc và chung sức từ các cấp chính quyền, các bộ, ngành để bảo vệ nguồn tài nguyên quốc gia, bảo vệ sức sống của các dòng sông. Một khi sông chết đi, trả giá là quá lớn, không chỉ dừng ở sạt lở!

Có đơn vị được cấp phép khai thác hơn 124 nghìn m3 trong hai năm, nhưng chỉ trong chưa đầy ba tháng, lực lượng Công an làm rõ công ty này khai thác hơn 820 nghìn m3, gấp hơn sáu lần so với giấy phép.
 

GS, TS Vũ Trọng Hồng